Δίκαιο ιθαγένειας: η ευθυγράμμιση με τον ευρωπαϊκό Νότο έχει ήδη συντελεστεί

Συνέντευξη του Δημήτρη Χριστόπουλου στον Στρατή Μπουρνάζο

Η αλλαγή του νόμου για την ιθαγένεια θα αποτελέσει, για την Αριστερά αλλά και για την κοινωνία, μια από τις σοβαρές μάχες της περιόδου, με σημαντικές ιδεολογικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Έτσι, ζητήσαμε να μας πουν τη γνώμη τους δύο από τους καλούς γνώστες του θέματος: ο Κωστής Παπαϊωάννου, μέχρι πρόσφατα πρόεδρο της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και ο Δημήτρης Χριστόπουλος,  επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (θυμίζουμε και το πρόσφατο βιβλίο του [Ποιος είναι Έλληνας πολίτης; Το καθεστώς ιθαγένειας από την ίδρυση του ελληνικού κράτους ως τις αρχές του 21ου αιώνα, εκδ. Βιβλιόραμα], καθώς και τη συτστηματική δουλειά και περέμβαση της ΕΕΔΑ για τα ζητήματα ιθαγένειας, με αποκορύφωμα του προσχέδιο κώδικα ιθαγένειας που είχε ετοιμάσει το 2009)

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Μια από τις φωτογραφίες που είχαν κάνει τον γύρο του διαδικτύου, το 2010-2011, συγκεντρώνοντας την μήνιν των πολεμίων του νόμου για την ιθαγένεια.

Θα ήθελα, ξεκινώντας, ένα γενικό σχόλιο για τις επικείμενες αλλαγές στη νομοθεσία για την ιθαγένεια.

 Θα ρωτούσα τον πρωθυπουργό, τους υπουργούς και όσους προωθούν τις αλλαγές: Τι ακριβώς θέλετε να αλλάξει; Το ότι, επιτέλους, με τον Νόμο 3838, μπήκε κάποια τάξη στις πολιτογραφήσεις και δεν βασιλεύει η αυθαιρεσία; Το ότι το κράτος καλείται να απαντά σε προθεσμίες και να αιτιολογεί τις αποφάσεις του; Ή μήπως ενοχλεί που αποκτούν ιθαγένεια τα παιδάκια των ανθρώπων που ζούνε μόνιμα και νόμιμα στη χώρα μας;

Αυτό έκανε ο 3838 και για τον λόγο αυτό τον υπερασπιζόμαστε — το έχω ξαναπεί: σχεδόν το μόνο καλό πολιτικό νέο της τελευταίας τριετίας. Και βεβαίως πιστεύω ότι θα έπρεπε να αλλάξει, όχι όμως στην κατεύθυνση περαιτέρω περιορισμών, αλλά της διευκόλυνσης της κτήσης της ιθαγένειας από ανθρώπους που έχουν εδώ το κέντρο της ζωής τους. Μια άλλη βασική αλλαγή είναι να παύσει η ανεξίτηλη ισχύς του νόμου του αίματος για τους Έλληνες της διασποράς. Δεν είναι δυνατόν η ελληνική ιθαγένεια να αναπαράγεται αέναα στο εξωτερικό για ανθρώπους που δεν έχουν τον παραμικρό βιοτικό δεσμό με τη χώρα, και παράλληλα να συζητάμε αν τα παιδάκια που πηγαίνουν στο ελληνικό σχολείο δικαιούνται την ελληνική ιθαγένεια. Αυτά είναι αδιανόητα…

Τέτοιου είδους αλλαγές στον νόμο, θα έπρεπε να είναι η κατεύθυνση της ΔΗΜΑΡ. Όσον αφορά το ΠΑΣΟΚ, δεν ξέρω πλέον αν πρέπει να το συμπεριλάβω στο μπλοκ των υπερασπιστών του νόμου και γι’ αυτό δεν έχω προσδοκίες.

* Ας δούμε λοιπόν τι ισχύει στην Ευρώπη και ειδικότερα στον ευρωπαϊκό Νότο. Ο πρωθυπουργός, στις προγραμματικές δηλώσεις, είπε ότι ο νόμος θα αλλάξει με βάση «τις σύγχρονες εξελίξεις και σε αντιστοίχιση με τα ισχύοντα σε ευρωπαϊκές χώρες με παρόμοια προβλήματα, δηλαδή με χώρες του Ευρωπαϊκού Νότου» — διατύπωση που περιλαμβάνεται και στην προγραμματική συμφωνία ΝΔ-ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ.

Η πραγματικότητα είναι ότι η ευθυγράμμιση αυτή έχει ήδη πραγματοποιηθεί, με τον ίδιο τον νόμο που υποτίθεται πρέπει να αλλάξει. Πρoηγουμένως, το ελληνικό δίκαιο της ιθαγένειας είχε περισσότερα κοινά με τα υπόλοιπα βαλκανικά και κεντροευρωπαϊκά. Με τον Νόμο 3838 εντάχθηκε στην κατηγορία των 15 κρατών-μελών της Ε.Ε. — δηλαδή των μεταναστευτικών προορισμών. Ο νόμος αυτός προβλέπει μηχανισμούς κτήσης της ιθαγένειας που είτε υπάρχουν στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου είτε, αν δεν υπάρχουν, συζητιέται έντονα να υλοποιηθούν. Η Ιταλία, λ.χ., η χώρα με το πιο αυστηρό δίκαιο ιθαγένειας, με πρωτοβουλία του Προέδρου της Δημοκρατίας, Τζιόρτζιο Ναπολιτάνο, έχει βάλει ως προτεραιότητα την κτήση της ιθαγένειας από τη δεύτερη γενιά μεταναστών. Η Πορτογαλία, στην πρόσφατη μεταρρύθμιση του 2006, επέφερε αλλαγές πιο προωθημένες σε σχέση με τον 3838. Το ίδιο ισχύει και για τη Μάλτα. Στην Ισπανία, τα παιδιά των νόμιμων μεταναστών τα οποία γεννήθηκαν στη χώρα αποκτούν την ιθαγένεια σε ένα χρόνο. Η δε Γαλλία –ας μην τη βγάζουμε από το κάδρο– έχει ένα καθεστώς με ιστορική αφετηρία το δίκαιο του εδάφους (λ.χ., αν ένα παιδί ζήσει πέντε χρόνια στη χώρα και είναι κάτω από 16 αποκτά την ιθαγένεια) ενώ στις περισσότερες χώρες ισχύει, όπως εδώ, το λεγόμενο διπλό δίκαιο του εδάφους για την «τρίτη» γενιά: το εγγόνι του μετανάστη παίρνει αυτόματα την ιθαγένεια του κράτους στο οποίο γεννιέται. Τέλος, ως προϋπόθεση πολιτογράφησης η Γαλλία έχει τα πέντε χρόνια διαμονής, η Ιταλία και η Ισπανία τα δέκα, έξι η Πορτογαλία και επτά η Ελλάδα.

Ας δούμε και το ζήτημα της λεγόμενης «μιάμισης γενιάς», των παιδιών που γεννήθηκαν στη χώρα των γονιών, αλλά ανατρέφονται εδώ. Στη Γαλλία, αρκεί να έχουν πάει σχολείο πέντε χρόνια, στην Πορτογαλία να έχουν φοιτήσει στο δημοτικό, ενώ η Ιταλία και η Ισπανία δεν έχουν σχετικές ρυθμίσεις.

Υπάρχει ένας ευρωπαϊκός δείκτης, το MIPEX που ποσοτικοποιεί τις επιδόσεις σε ζητήματα ιθαγένειας. Η Ελλάδα πριν από το 2010 βρισκόταν στις τελευταίες θέσεις των 30 κρατών, συμπορευόμενη με κράτη της Βαλτικής, γνωστάγια τις επαίσχυντες πολιτικές ιθαγένειας απέναντι στις ρωσικές μειονότητες. Μετά τον 3838 βρέθηκε στη 13η θέση, δηλαδή στη μέση. Συνυπολογίζοντας και όσα είπαμε παραπάνω, καθώς και τις σχετικές συζητήσεις στην Ιταλία που δρομολογούν άμεσα εξελίξεις σε αντίθετη κατεύθυνση από τις εξαγγελθείσες δικές μας, η Ελλάδα τοποθετείται ήδη, με ίσες αποστάσεις θα έλεγα, στο κέντρο του ευρωπαϊκού Νότου.

 Οι αλλαγές αυτές δεν έχουν, ωστόσο, και ιδεολογικό περιεχόμενο;

Βεβαίως. Τα ζητήματα ιθαγένειας εγγράφονται στον σκληρό πυρήνα της θεωρίας της κυριαρχίας με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την εθνικιστική
ιδεολογία. Ωστόσο, το δίκαιο ιθαγένειας έχει τη συνέχειά του. Έχει ενδιαφέρον να δει κανείς ότι ακόμη και οι γερμανοί χριστιανοδημοκράτες όχι μόνο ανέχθηκαν αλλά και υλοποίησαν τη νομοθετική μεταρρύθμιση του δικαίου της ιθαγένειας, που έκαναν οι σοσιαλδημοκράτες το 2000, η οποία είναι αντίστοιχη με τη δική μας.

Προσωπικά, σέβομαι έναν συντηρητικό άνθρωπο που βλέπει το έθνος διαφορετικά από μένα. Εγώ το αντιλαμβάνομαι σαν μια ανοιχτή πολιτική κοινότητα αλληλεγγύης ανθρώπων που ζουν μαζί, κι εκείνος σαν μια πολιτισμική οργανική κοινότητα, ακίνητη και σταθερή, όπου και αν βρίσκεται. Ωστόσο, αυτό που είναι κρίσιμο είναι οι απόψεις μας να μη βασίζονται σε λανθασμένες πραγματολογικά διαπιστώσεις, όπως αυτή στην οποία δομείται το σκεπτικό των προτεινόμενων αλλαγών. Είναι απολύτως λάθος ότι ο Νόμος 3838 –και όποιος νόμος– μπορεί να κάνει την Ελλάδα μαγνήτη για τους μετανάστες. Το κίνητρο του μετανάστη δεν είναι ποτέ το δίκαιο της ιθαγένειας στη χώρα που πηγαίνει. Και ελπίζω ότι αυτό το γνωρίζουν όσοι μιλάνε περί «μαγνήτη»… Η Ελλάδα ήταν μαγνήτης όσο καιρό είχε το πιο αυθαίρετο και αυστηρό δίκαιο της ιθαγένειας, σε όλη την Ευρώπη, δηλαδή το διάστημα 1990-2010. Τότε ήρθε το μεγάλο κύμα μεταναστών, διότι κίνητρο της αποδημίας δεν είναι η ιθαγένεια του κράτους υποδοχής αλλά η εργασία. Αυτό το λέει η ελληνική εμπειρία, ο κοινός νους και φυσικά όλη η βιβλιογραφία των μεταναστευτικών σπουδών. Αντιθέτως, από τη στιγμή που ισχύει ο νόμος, στη συγκυρία της οικονομικής κρίσης, τα ποσοστά των μεταναστών σταδιακά ελαττώνονται, γεγονός απολύτως εύλογο, παρά τον 3838. Απλά πράγματα…

Με την ευκαιρία, θέλω να επισημάνω μια ακόμα εσφαλμένη εντύπωση: ότι ο Νόμος 3838 φτιάχνει ένα ελαστικό δίκαιο ιθαγένειας. Αντιθέτως, μπορούμε να πούμε ότι, όσον αφορά τις προϋποθέσεις της πολιτογράφησης, το δίκαιο που εισάγει είναι αυστηρότερο από το προϋπάρχον. Η βασική του συνεισφορά είναι ότι προσπαθεί να καταργήσει την αυθαιρεσία, εισάγοντας κανόνες στη θέση αποφάσεων. Αυτή είναι η τομή: προηγουμένως, το δίκαιο της ιθαγένειας κατ’ ουσίαν δεν ήταν δίκαιο, ήταν αποφάσεις υπουργών, αυθαίρετα ειλημμένες, στο πλαίσιο είτε πολιτικών επιλογών, της μικρο- ή της μακροσυγκυρίας, είτε πελατειακών σχέσεων. Τα αποτελέσματά του νόμου, από την πλευρά των επιδόσεων στις πολιτογραφήσεις, είναι τραγικά χαμηλά: ακριβώς επειδή οι κανόνες είναι αυστηροί και επειδή, στην παρούσα συγκυρία κρίσης, η ελληνική διοίκηση δυσκολεύεται πολύ να αντεπεξέλθει στη διεκπεραίωση σύνθετων διοικητικών διαδικασιών, όπως όλες αυτές που οδηγούν στην κτήση της ιθαγένειας.

Τελειώνοντας, πώς σχολιάζεις τις συγκεκριμένες αλλαγές που εξήγγειλε ο υπουργός Εσωτερικών;

Θεωρώ ότι κόκκινη γραμμή –και το λέω αυτό απευθυνόμενος κυρίως προς τη ΔΗΜΑΡ– είναι η κατάργηση της κτήσης της ιθαγένειας για τα παιδιά που φοιτούν σε ελληνικό σχολείο έξι χρόνια. Είναι πολύ σημαντικό τα παιδιά αυτά να παίρνουν την ιθαγένεια όσο είναι ανήλικα. Αυτή η δυναμική κρατά ζωντανό τον πυρήνα της ελληνικής πολιτικής κοινότητας, που ακμάζει όταν παίρνει νέους ανθρώπους, και δημιουργεί ασπίδες στον κοινωνικό αποκλεισμό. Η παράταση της ζωής σε καθεστώς αλλοδαπότητας δημιουργεί ανασφάλεια και ρωγμές στην κοινωνική συνοχή. Αυτοί δηλαδή που επικαλούνται την ασφάλεια και την κοινωνική συνοχή, καταργώντας αυτή τη δυνατότητα, αναιρούν το ίδιο τους το επιχείρημα. Και αναρωτιέμαι: Δεν έχουν εμπιστοσύνη στο ελληνικό σχολείο, στην παιδεία που παρέχει, τέλος στο ίδιο το ελληνικό Σύνταγμα;

Ενθέματα 

Advertisements